Sa paglapit ng midterm elections sa Pilipinas ngayong 2025, muling nabibigyang pansin ang prinsipyo ng checks and balances—isang pangunahing haligi ng demokratikong pamahalaan. Ang prinsipyong ito, na nakasaad sa 1987 Konstitusyon, ay nagsisiguro na ang Ehekutibo, Lehislatura, at Hudikatura ay gumaganap nang may kalayaan mula sa isa’t isa habang pinangangalagaan ang kapangyarihang ipinagkaloob sa bawat sangay. Isa sa mga kamakailang nagpahayag ng kahalagahan nito ay si Senador Ronald “Bato” Dela Rosa, na nananawagan na panatilihin ang kalayaan ng lehislatura at palakasin ang pananagutan ng mga institusyon. Ang kanyang pahayag ay sumasalamin sa mas malawak na pagkabahala tungkol sa proteksyon ng demokratikong proseso sa gitna ng mga mungkahing reporma sa politika.

Ang sistemang checks and balances sa Pilipinas ay gumagana sa pamamagitan ng malinaw na paghahati ng kapangyarihan. Ang Legislative, na binubuo ng Senado at House of Representatives, ay may tungkuling gumawa ng batas at magsagawa ng imbestigasyon bilang bahagi ng paggawa ng batas (Article VI, Section 21). Ang Executive Branch, sa pamumuno ng Pangulo, ang nagpapatupad ng mga batas at may kapangyarihang i-veto ang panukalang batas (Article VI, Section  27). Samantala, ang Judiciary ang nagbibigay-kahulugan sa batas at may kapangyarihang magsagawa ng judicial review (Article VIII, Section  1) upang tiyaking naaayon sa Konstitusyon ang mga batas at aksyon ng pamahalaan. Sa pamamagitan ng mga kapangyarihang ito—kasama ang impeachment (Article XI)—napananatili ang balanse at hindi umaabuso ang alinmang sangay.

Sa panahon ng eleksyon, mas lalong mahalaga ang prinsipyong ito. Ang mga patakaran sa pangangampanya, gastos ng kandidato, at patas na pagboto ay isinasaayos ng mga batas upang mapanatiling tapat at malinis ang halalan. Ang Commission on Elections (COMELEC), na isang independiyenteng konstitusyunal na katawan (Article IX-C), ang nangangasiwa sa mga prosesong ito. Binabantayan nito ang mga paglabag sa kampanya, labis na paggastos, at iba pang isyu upang masigurong pantay ang laban ng bawat kandidato. Sa pamamagitan ng mga resolusyon at regulasyon nito, pinatitibay ng COMELEC ang tiwala ng publiko sa halalan.

Kamakailan, muling nabuhay ang diskurso sa pag-amyenda ng Konstitusyon sa pamamagitan ng “people’s initiative.” Bagamat pinapahintulutan ito sa Article XVII, may pangamba na maaari itong gamitin upang iwasan ang Kongreso at pahinain ang papel ng Senado. Ang mga panukalang bumabago sa estruktura ng lehislatura—tulad ng panukalang unicameral—ay maaaring magdulot ng labis na konsentrasyon ng kapangyarihan sa isang sangay lamang. Kapag nawala ang balanse sa pagitan ng mga institusyon, nalalagay sa alanganin ang mismong pundasyon ng demokrasya.

Hindi lamang mga institusyon ang may tungkulin na panatilihin ang checks and balances. May mahalagang papel ang taumbayan. Sa pamamagitan ng pagboto, pakikilahok sa pampublikong diskurso, at pagbabantay sa mga opisyal ng pamahalaan, naisasabuhay ng mga Pilipino ang kanilang karapatang pumili ng tapat at responsableng lider. Gayundin, mahalaga ang papel ng mga civil society organizations, midya, simbahan, at akademya sa pagbibigay-linaw, pagbubunyag ng katiwalian, at pagtutulak ng mga reporma.

Habang papalapit ang halalan sa 2025, ang prinsipyo ng checks and balances ay hindi dapat ituring na pormalidad lamang sa batas kundi aktibong proteksyon sa kapangyarihang pambayan. Sa sistemang ito, napapanatili ang pananagutan ng bawat sangay sa mamamayan. Kung mananatiling matatag ang prinsipyong ito, magkakaroon tayo ng gobyernong hindi lamang gumagana kundi tunay na naglilingkod.

Larawan mula sa Facebook page ng Senate